Multilingual Turkish Dictionary

Azerbaijani

Azerbaijani
XUR : Az Turkish Farsi

(2)
بن مضارع فعل «خوردن» فارسي كه كلمات زير همگي از اين ريشه است. خوراك (xurak) = خوراكّى (xurakkı)
خوراك، غذا. خورجون (xurcun)
خورجين، ظرفي كه در آن خوراك و پوشاك نهند. (سير تطوّر كلمه چنين است
خورگان، خورگون، خورجون، خورجين) خورْد (xurd)
خرد، ريز، كوچك. خوردا (xurda)
خرد، ريز، كوچك.
پول خرد.
مقداري، اندكي. خوردا قوْوماق (xurda qovmaq)
ريزه كاري، مو شكافي، خرده گيري. خوردالاماق (xurdalamaq)
پول درشت را به پول خرد تبديل كردن.
خرده گيري، بهانه گيري.
كنكاش كردن، تحقيق و جستجو كردن.
انگلك كردن. خورداليق (xurdalıq)
خرده گاه پا، استخوانهاي كوچك مچ دست يا اطراف قوزك پا. خورد-خورد (xurd-xurd)
خرد خرد، كم كم، يواش يواش. خورده (xurdә)
(← خوردا) خورده‌جه (xurdәcә)
استخوانهاي كوچك مچ دست يا پا. خورده چين (xurdә çin)
خرده گير، ايراد گيرنده، انتقاد كننده.
دقيق، آنكه در تيراندازي دقيقاً به هدف زند. خورده-ريز (xurdә-riz)
خرده ريز، اسباب و لوازم. خورده زن (xurdә zәn)
تفنگ خرده زن، تفنگي كه از نظر تير اندازي بسيار دقيق باشد وتير آن به هدف بخورد. خوردول (xurdul)
خرده، كوچك، ريز، كوتوله، كوتاه قد.
از نامهاي پسران. خورما (xurma)
خرما. (يعني آنچه خورند.) خورما باش (xurma baş)
نام پرنده‌اي است به اندازة گنجشك. خورما خوْر (xurma xor)
نوعي بلبل، بلبل باغ. خورّو (xurru)
هلّر، از گياهاني كه دانه‌هاي خوردني شبيه ارزن دارد؛ امّا كمي بزرگتر از دانة ارزن است. خورّون (xurrun)
پر خور.
برّة همبونكي (انبانكي) كه حجم شكمش بزرگ باشد و هر چه بيشتر بخورد، كمتر سير مي‌شود

XUR : Az Turkish Farsi

(1)
اخگر، گل آتش، آتش بي شعله. (← خوْر، قوْر) خورّام (xurram) = خورّان (xurran) = خورّم (xurrәm)
خرّم، شاداب و سر حال. خورشيد (xurşid)
خورشيد. (خور (آتش) + شيد (شادي) = آتش شادي و زندگي.
نامي براي پسران. خورمال (xurmal)
اجاق پر از آتش. خوروز (xuruz) = خوروس (xurus)
خروس، پرندة آتشين چهره.
چخماق تفنگ كه جرقّه ايجاد كند. خوروسَك (xurusәk)
خروسك، نوعي بيماري شبيه سياه سرفه كه اغلب كودكان به آن مبتلا مي‌شدند. (به اعتبار اين كه صداي سرفه كردنشان مانند صداي خروس بود.) خوروسلانماق (xuruslanmaq)
مانند خروس بالا پريدن و ستيزه‌جويي كردن

XURASANI : Az Turkish Farsi

: خراساني، نام نقشي در گليم و قالي

XURP : Az Turkish Farsi

: صداي نوشيدن جرعه‌اي از مايعات، قورت، مقدار مايعي كه با يك مرتبه قورت دادن بلعيده شود. خورپوم (xurpum)
به مقدار يك جرعه

XURT : Az Turkish Farsi

: قورت، صداي خوردن مايعات. خورت-خورتو (xurt-xurtu)
خرخره، حلق، ابتداي ناي. خورتولاماق (xurtulamaq)
خر و پف كردن، خرناسه كشيدن. خورتوم (xurtum)
جرعه، يك جرعه آب

XUŞ : Az Turkish Farsi

: خوشه، خوشة گندم، جو و امثال آنها. (← قوْش و خوْش)

XUTAL : Az Turkish Farsi

: به حال خود، آسوده و راحت. (ريشة كلمه از «قوت» به معني نجات، رستگاري و سعادت است.)

XӘZAN : Az Turkish Farsi

= خزَل (xәzәl)
پاييز، فصل پاييز.
هواي سرد پاييزي.
برگهاي ريخته شدة فصل پاييز

XӘZİNӘ : Az Turkish Farsi

: (ع)
خزينه، گنجينه، انبار.
خزينة تفنگ، محل قرار گرفتن فشنگ در داخل تفنگ

ӘY : Az Turkish Farsi

(1)
از اصوات تحسين و تعجّب
اه‌ي دئدي! (چه خوب گفت!)
از اصوات ندا. اه‌ي آللاه. (اي پروردگار) اه‌ي‌كا (әy ka)
اي آقاي محترم.
از علائم تعجّب. اه‌ي واي (әy vay)
از اصوات تأسّف و تعجّب

ӘYӘ : Az Turkish Farsi

(2)
صاحب، سرپرست. (← يئ، يئيه) اه‌يه چيخماق (әyә çıxmaq)
صاحب شدن، تصاحب كردن.
سرپرستي كردن. اه‌يه‌سيز (әyәsiz)
بي صاحب، بي سرپرست. اه‌يه‌لَنمك (әyәlәmәk)
صاحب شدن، مالك شدن. اه‌يه‌لي (әyәli)
داراي صاحب و سر پرست. اه‌يه–مهني (әyә-mәhni)
صاحب، سر پرست، قيّم

ӘYӘ : Az Turkish Farsi

(1)
اگر. اه‌يه نه (әyә nә)
اگرنه، وگرنه

ӘY : Az Turkish Farsi

(2)
فعل امر از مصدر «اه‌يمك» (خم كردن، برگرداندن) (← اگ) اه‌ياق = اياق (әyaq)
قدم، پا. (به اعتبار اينكه در هر قدم، بند زانوان خم مي‌شود.) (← آياق) اه‌يب (әyb)
عيب، نقص، انحراف از راه راست و درست. (← اه‌ييب) اه‌يد (әyd)
عيد، برگشتن و آمدن سال نو. (← اه‌ييد) اه‌يديرمك (әydirmәk)
كج كردن به وسيلة ديگري.
ريساندن، به وسيلة ديگري رستن. اه‌يري (әyri)
كج و خميده.
كج دست، نا درست، متقلّب. اه‌يري-اويرو (әyri-uyru)
كج و معوج. اه‌يري باخماق (әyri baxmaq)
كج كج نگاه كردن، به ديدة تحقير يا نفرت نگريستن. اه‌يري بهمن (әyri bәhmәn)
گياهي از خانوادة چمن. اه‌يريجه (әyricә)
نسبتاً كج، كمي كج.
نام نوعي مگس، خر مگس.
نام نقشي در گليم. اه‌يريلمك (әyrilmәk)
خم شدن، كج شدن.
ريسيده شدن. اه‌يريليك (әyrilik)
خمي، خميدگي.
نا درستي، تقلّب و كج دستي. اه‌يري ميچك (әyri miçәk)
نوعي مگس كه از مگس معمولي بزرگتر واز خرمگس كوچكتر است. اه‌يسي (әysi)
قديمي، كهنه، پارچة كهنه و قديمي كه سالها و ماهها از عمر آن گذشته و قيمتش افول كرده باشد. (← اگ، اگسي) اه‌يسيگ (әysig)
كم، اندك.
كمبود و كسري.
مجازاً به معني زن يا دختر.
پست، عقب افتاده. اه‌يسيگ عيال (әysig әyal)
زن يا دختر خانواده. اه‌يسيگليك (әysiglik)
كمي، كسري، كمبود. اه‌يلَش (әylәş)
خم شو، تعظيم كن.
فرود آي، بفرما، بنشين.
كج، خميده. اه‌يلَشديرمك (әylәşdirmәk)
خم كردن، كج كردن. اه‌يلَشمك (әylәşmәk)
خم شدن، خميده شدن.
تعظيم كردن، سر فرود آوردن.
فرود آمدن، نشستن. اه‌يلَشيك (әylәşik)
خميده، كج. اه‌يلَگ آلماق (әylәg almaq)
توقّف كردن، موقّتاً ايستادن. اه‌يلَنمك (әylәnmәk)
خميدن، كج شدن.
نشستن، فرود آمدن. اه‌يمك (әymәk)
خم كردن، خماندن.
افول دادن، پايين آوردن. اه‌يمه (әymә)
خم مكن.
خميدگي، انحنا، كجي. اه‌يمه‌لي (әymәli)
خم كردني، قابل خم كردن. اه‌يه‌ق (әyәq)
قدم، گام. (به اعتبار اين كه در هر قدمي بند زانو خم مي‌شود.) اه‌ييب (әyib)
عيب، نقص. (به اعتبار انحراف و افول ارزش) اه‌ييد (әyid)
عيد، سالگرد. (به اعتبار دور زدن و برگشتن سال جديد) اه‌يير (әyir)
فعل امر از مصدر «اه‌ييرمك» (ريسيدن.) اه‌ييرْتْمك (әyirtmәk)
ريساندن، به وسيلة ديگري ريسيدن. اه‌ييرْتْمه (әyirtmә)
ريسندگي، عمل رستن و ريسيدن. اه‌ييرمك (әyirmәk)
رستن، تنيدن، ريسيدن. اه‌ييرمه (әyirmә)
رشته، نخ، ريسيده شده.
عمل ريسندگي.
مريس، متَن، متاب. اه‌ييرمه‌لي (әyirmәli)
ريسيدني، تنيدني، تاب دادني. اه‌ييريلمك (әyirilmәk)
ريسيده شدن، رسته شدن. اه‌ييريلي (әyirili)
ريسيده شده، تنيده شده. اه‌ييش–اويوش (әyiş-uyuş)
كج و معوج. اه‌ييشمك (әyişmәk)
كج شدن، خم كردن. اه‌ييشمه (әyişmә)
انحراف، خميدگي، انحنا. اه‌ييشيك (әyişik) = اه‌ييشيكلي (әyişikli) = اه‌ييك (әyik)
خميده، كج، مورّب. اه‌ييلمك (әyilmәk)
خم شدن.
افول كردن، پايين آمدن. اه‌ييلَن (әyilәn)
خم شونده، كج شونده.
وارد شونده، مهمان. اه‌ييلي (әyili)
كج، خميده، خم شده. اه‌ييم (әyim) = اه‌يينتي (әyinti)
خميدگي، انحنا.
شيب، سرازيري

YA : Az Turkish Farsi

:
از حروف ندا، يا، اي.
از حروف ربط مزدوج. يا اؤلَر اؤكـوز يا چيخَر چوْغاندار. (يا گاو بر اثر شخم زدن مي‌ميرد، يا چغندر عايد مي‌گردد.)

YA"A : Az Turkish Farsi

: نه، نه خير

YABI : Az Turkish Farsi

: يابو، اسب نر

YAD : Az Turkish Farsi

(1)
ياد، خاطره. يادا دوشمك (yada düşmәk)
به ياد افتادن، ياد آمدن. يادا سالماق (yada salmaq)
به ياد آوردن.
مجازاً به معني سوغات فرستادن. يادا گتيرمك (yada gәtirmәk)
به ياد آوردن، در ذهن و خاطره انداختن. ياد ائدمك (yad edmәk)
ياد كردن، به ياد آوردن. يادداش (yaddaş)
يادداشت. (ياد + داش (پسوند) يعني هم ياد، آنچه با ياد و خاطره همراه است.) يادی بود (yadı bud)
ياد بود، هديه. يادی خئير (yadı xeyr)
يادش به خير. يادی خئيرليك (yadı xeyrlik)
ياد بودي، هديه. ياديگار (yadıgar)
يادگار، يادگاري، هديه. ياديگار ائدمك (yadıgar edmәk)
سوغات به كسي دادن.
هديه يا پيغام نا مناسب به كسي دادن، توهين كردن. ياديگارليق (yadıgarlıq)
يادگاري، يادبودي

YAD : Az Turkish Farsi

(2)
هم عروس، دو زن كه همسران دو برادر باشند.
رقيب، مخالف، دشمن

YADI KORLU : Az Turkish Farsi

: ياد كوري، نام طايفه‌اي از ايل كشكولي

YAĞ : Az Turkish Farsi

(2)
بن مصدر «ياغماق» (باريدن) ياغار (yağar) = ياغان (yağan)
ابر بارنده، بارش كننده. ياغار-ياغماز (yağar-yağmaz)
خشكسالي، بارش كم. ياغديرماق (yağdırmaq)
باراندن، بارانيدن. آللاه ياغيش ياغديردی. (پروردگار باران بارانيد.) ياغديريلماق (yağdırılmaq)
مثل باران باريدن، پشت سر هم فرو ريختن. ياغما (yağma)
عمل بارش و بارندگي.
يغما، غارت، چپاول. (مانند باران سيل آسا غارت كردن) ياغماق (yağmaq)
باريدن، فرود آمدن. ياغمالى (yağmalı)
باريدني. ياغمور (yağmur) = ياغمير (yağmır)
بارندگي، باران.
گِل و لايي كه بر اثر بارش باران به وجود آيد. ياغ هاي ياغ (yağ hay yağ)
استمرار بارش باران. ياغى (yağı)
ياغي، سر كش، نا فرمان و شورشگر بر عليه حكومت. (آنكه مانند باران سيل آسا بر حكومت مركزي بتازد.)
دشمن، مخالف. ياغى اوْتو (yağı otu)
نام گياهي از خانوادة چمن. (← جگَن) ياغى بوْيو (yağı boyu)
نوعي شنبليلة كوهي كه بسيار تلخ است. ياغير (yağır)
مي‌بارد.
باران. ياغيرْتْماق (yağırtmaq)
بارانيدن. ياغير-ياغمير (yağır-yağmır)
باران.
بارش اندك. ياغيش (yağış)
باران. ياغيشلى (yağışlı)
هواي باراني، آسمان باراني. ياغيشليق (yağışlıq)
بارندگي، هواي باراني. ياغيليق (yağılıq)
ياغيگري، شورشگري

YAĞ : Az Turkish Farsi

(1)
روغن، چربي.
چربي بدن، عرق بدن يا لباس. ياغا مينمك (yağa minmәk)
پر چرب شدن.
چاق و فربه شدن. ياغ باغلاماك (yağ bağlamak)
روغن آلود شدن، چرب بستن.
چركين و كثيف شدن لباس.
چاق و فربه شدن. ياغ تؤكمه‌لي يالامالى (yağ tökmәli yalamalı)
بسيار تميز و پاك. ياغ چوْوولو (yağ çovulu)
نام گياهي معطّر و خوشبو كه براي خوشبو تر و خوشمزه تر شدن روغن حيواني در داخل روغن مي‌ريزند. ياغ داناسى (yağ danası)
غدّة چربي، دمل چركيني كه روي پوست بدن انسان ايجاد مي‌گردد و معمولاً با روغن داغ آن را مداوا مي‌كنند. ياغ درّيسي (yağ dәrrisi)
خيك روغني. ياغسيز (yağsız)
كم چرب، كم روغن. ياغلاماك (yağlamak)
چرب كردن، روغن مالي كردن. ياغلانديرماق (yağlandırmaq)
چرب تر كردن، روغني كردن. ياغلانماق (yağlanmaq)
چرب شدن، روغني شدن. ياغلى (yağlı)
پُر چرب، روغني.
لباس چركين و روغني.
مجازاً به معني ثروتمند و متموّل.
زبان چرب، سخن دلپذير و شيرين. ائله بير ياغلى ديل واری. (فقط زبان چرب و نرمي دارد.) ياغلى باغيرساق (yağlı bağırsaq)
رودة چرب، قسمت آخر رودة بزرگ حيوانات حلال گوشت. ياغلى بوتّا (yağlı butta)
نام بوته‌اي خاردار كه بعد از سوزاندن از خاكستر آن براي دبّاغي پوست استفاده مي‌كنند. ياغليـجا (yağlıca)
نسبتاً روغني، كمي چرب. ياغليچا
نام بوته‌اي در مناطق گرمسيري. ياغلى درّي (yağlı dәrri)
خيك روغني. ياغلى سلمه (yağlı sәlmә)
نام گياهي با برگهاي كنگره‌اي. ياغليق (yağlıq)
دستمال، پارچه‌اي كه با آن چربي دست يا عرق بدن را پاك كنند.
قلاغي، رو سري.
نام نقشي در گليم. (← بعضيها معتقدند كه ريشة اين كلمه «يايليق» است.) ( ← ياي3، يايليق) ياغليق آتما (yağlıq atma)
دستمال بازي، نام نوعي رقص در جشنها. ياغليق تؤكمه (yağlıq tökmә)
نام آهنگي شاد در رقص و رقّاصي. ياغليليق (yağlılıq)
پُر چرب بودن، روغني بودن

YAĞÇI : Az Turkish Farsi

: خوب، نيك. (← ياخ، ياخچى)

YAĞIR : Az Turkish Farsi

: زخم، زخم پشت چارپايان، زخم بين دو شانة اسب يا الاغ

YAĞMIRLI : Az Turkish Farsi

: ياغمورلو، نام طايفه‌اي از ايل فارسيمدان

YAL : Az Turkish Farsi

(3)
تك، تنها.
خالي، عاري، لخت و برهنه.
تك، مفرد. اوشاقلار يال-يتيم قالميش. (بچّه‌ها تنها و يتيم مانده‌اند.) يالان (yalan)
دروغ، سخن نا راست. (به اعتبار اين كه عاري از حقيقت است.) يالانچى (yalançı)
دروغگو، كذّاب. يالانچيليق (yalançılıq)
دروغگويي. يالاندان (yalandan)
به دروغ، بظاهر. يالانسيز (yalansız)
بدون دروغ، حرف راست. يالان-گرچَك (yalan-gәrçәk)
راست و دروغ، سخني كه با راست و دروغ آميخته باشد. يالان-گرچَك ائدمك (yalan-gәrçәk edmәk)
به راست و دروغ آميختن سخن، مزوّرانه عمل كردن، جاسوسي كردن. يالبورداق كؤينَك (yalburdaq köynәk)
يك لا پيراهن. يالپاچّا (yalpaçça) = يالپاچّان (yalpaççan)
دُشْك، نام گياهي دارويي بسيار تلخ و مؤثّر. (به اعتبار اينكه ريشة اين گياه يك پايه‌اي است.) يالخات (yalxat)
تنها، مجرّد، يكي. يالخات كؤينَك (yalxat köynәk)
يك لا پيراهن، آنكه فقط يك پيراهن در بر داشته باشد. يالخى (yalxı)
اسب بدون زين، اسب لخت، لخت و عريان. يالقيز (yalqız)
تك و تنها.
خودخواه و متكبّر. يالوار (yalvar)
فعل امر از مصدر «يالوارماق» (التماس كردن) يالوارماق (yalvarmaq)
التماس كردن، تضرّع و خواهش مصرّانه داشتن. (در اصل به معني تنها به حضور كسي رفتن و التماس كردن است.) يالوارا-يالوارا (yalvara-yalvara)
التماس كنان، در حال التماس. يالوار-ياخار (yalvar-yaxar)
التماس و خواهش. يالواريلماق (yalvarılmaq)
التماس شدن. يال-يتيم (yal-yәtim)
تنها و يتيم ،تك و تنها و يتيم. آروادينان كيشي اؤلمـوش، اوشاقلاری يال-يتيم قالميش. (زن و مرد هردو مرده‌اند و فرزندانشان تنها و يتيم مانده‌اند.) ياليق (yalıq)
لخت، برهنه. يالين (yalın)
لخت، بدون پوشش، برهنه. آياغى يالين دير. (پايش برهنه و بدون كفش است.)
فرد. (در مقابل زوج) ايكي جوفت يالين. (دو جفت و يك فرد كه به معناي 5 است.) يالينقيز (yalınqız)
تك و تنها، مجرّد. يالينقيز الْلي (yalınqız әlli)
با دست تنها، به تنهايي، يكه و تنها. يالينقيزليق (yalınqızlıq)
تنهايي، مجرّدي. يالينقيز يوْوشان (yalınqız yovşan)
بوتة درمنه، نوعي درمنه كه در مناطق سرد و معتدل مي‌رويد و مصرف دارويي و طبّي دارد